Wat is de betekenis van digitalisering van documenten in de juridische praktijk? Nemen zaken een andere wending in het strafrechtelijke proces vanwege IT? In hoeverre is de onderlinge communicatie met cliënten - in tegenstelling tot die van het OM onderling - Tonino-bestendig? Mr. Gerard Spong, een van de bekendste strafpleiters van Nederland beantwoordt deze vragen over de toekomstige gang van zaken binnen de rechtspraak. Zijn onderliggende conclusie is: De wet is en blijft de wet!

Interview met mr. Gerard Spong van advocatenkantoor Spong
Verschenen in Automatisering Gids 11 maart 2005
Désirée Crommelin

Terreurbestrijding
Dit kernachtige antwoord en de uitdrukkelijke waarschuwing aan IT-ers: "Digitalisten: Wees je bewust van je verantwoordelijkheid. Weet voor wie je werkt!", schetst de dubbelzinnigheid van deze essentiële vragen. Dit geldt zeker na de affaire-Tonino en de verder oprukkende maatregelen van de minister van Justitie mr. Hein Jan Donner in het kader van - of liever gezegd - onder de mom van terreurbestrijding.

Inwendige openbaarheid
Of processtukken nu op schijf, papier of scherm staan, het zijn technische hulpmiddelen. Het is de inhoud die het h’m doet. De rol van digitale dossiers als bewijsmateriaal in de rechtspraak is gering. "Uitgezonderd experimenten in Rotterdam en Amsterdam bij het openbaar ministerie, waar rechters en officieren van Justitie onderling elektronisch stukken uitwisselen, is dit in de rest van Nederland nog niet het geval. Wij, de advocaten, doen aan geen van deze experimenten mee. Iedereen weet toch dat Internet zo lek is als een mandje. Dus mocht het ooit zover komen, dat bewijsstukken elektronisch worden aangeleverd, dat moet de wetgever toegankelijkheid en betrouwbaarheid - of zoals wij dat noemen de ‘inwendige openbaarheid’ - garanderen en regelen."

Garantie van echtheid
Onontbeerlijk is dan het bezit van een computer met open source-software bij alle betrokken partijen plus een waarborg van echtheid van de gemailde stukken. De elektronische handtekening schijnt in de maak te zijn. In het verleden zijn we niet ontsnapt aan het carbon, de telex of de fax; aan e-mail of cd-rom valt dus ook niet te ontkomen. Hoe garantie van echtheid deze keer wordt opgelost, weet ik niet. De oplossing bij het faxen van processtukken was, dat de originele stukken per post werden nagestuurd."

Tonino
Zal er aan de rechtspraak an sich iets veranderen? Ondermijnen de affaire-Tonino en de diverse inbraken bij het OM niet het principe van fair trial?
"In het materiële noch het formele strafrecht verandert er - puur juridisch gezien - niets. De wet is de wet! Of het materiële strafrecht, waarin alle misdrijven en strafbare feiten staan beschreven, nu op papier of op schijf staat, maakt niets uit. Hetzelfde geldt voor het formele strafrecht waarin opsporing en vervolging worden beschreven. De veranderingen liggen wellicht in de omvang van de dossiers en het tempo, waarin partijen wetboeken, eerdere uitspraken of literatuur via Internet of cd-rom’s op trefwoord kunnen raadplegen. Ook het snelle van de computer, de vluchtigheid en dus onzorgvuldigheid die dit met zich mee brengt, zal in de bewijsstukken terug te vinden zijn."

Centenkwestie
Wat is een digitaal document? Is die digitalisering van documenten niet een ordinaire centenkwestie door de papierrekening bij de ontvangende partij te leggen?"
"Laat ik me diplomatiek uitlaten over het verschuiven van de kosten. Wellicht is het niet met voorbedachten rade, maar het is een feit. Ik krijg tegenwoordig, wanneer er een telefoon van een verdachte wordt afgeluisterd, deze gesprekken op cd-rom toegestuurd, uitgeprint zo’n 35.000 pagina’s! Weliswaar wordt het belangrijkste in deze afgeluisterde gesprekken nog steeds op papier door het OM aangeleverd."

Digitaal rechercheren
Vanwege de toename in digitaal rechercheren is er een speciale officier van Justitie bij het OM die zich bezighoudt met deze vorm van bewijsvergaring. Hoe worden advocaten hiervoor opgeleid?
"Binnen de advocatuur worden op dit gebied cursussen gegeven. Die deskundigheid heb je nodig nu de resultaten van digitale opsporingsmethodes van de politie steeds vaker digitaal worden aangeleverd. Zoals het gaat in processen tegen handelaren in kinderporno en bezitters van kinderporno met het site-bezoek van de verdachte of de onderliggende e-mails, sms-jes, telefoongesprekken. Hoewel de drager van de aangeleverde informatie er anders uitziet gaat het om de inhoud! Ik blijf me verbazen, hoe gemakkelijk mijn cliënten de meeste vertrouwelijke zaken me per e-mail toezenden. Let wel: dat is hùn verantwoordelijkheid!"

Manipulatie
Hoe hard en betrouwbaar zijn digitale documenten? Zijn ze niet makkelijker te manipuleren dan die op papier? Bij voorbeeld een digitale foto van het lijk waar het broodmes verkleind is tot een aardappelmesje of het verkleinen of vergroten van een verboden lozing bij een milieudelict?
"Dat is niet reëel. Het OM kijkt wel uit. Foto’s gebruiken we al jaren als ondersteunend bewijsmateriaal. Het kan echter nooit het enige bewijsmateriaal zijn. Bij de moord gaat het daarnaast om vingerafdrukken of andere gegevens ter plekke; bij het milieudelict zijn dat de watermonsters, dode planten, dieren etc. Wel onderken ik dat door de hoeveelheid van materiaal dat digitaal aangeleverd wordt, de keuze - of beter gezegd het gebrek aan keuze door het OM - in bewijsmateriaal, een probleem kan worden. Dit draagt niet bij tot de overzichtelijkheid van het dossier. Vroeger ging een doorsnee moordzaak in 2 á 3 ordners."

Privacy
Bij de voordeur van uw pand, in winkels, openbare gebouwen, overal hangen bewakingscamera’s. Moet iemand, niets vermoedend van wat er gebeurt, maar wel door de camera geregistreerd, getuigen? Waar ligt nu die grens tussen openbare weg en persoonlijke levenssfeer?
"Al het bewijsmateriaal moet wettig verkregen worden. Hier geldt het briefgeheim en het verbod op het schenden van iemands levenssfeer. Deze mogen niet wederrechtelijk geschonden worden. Indien u op de beelden voorkomt en men kan uw identiteit achterhalen, moet u getuigen. En waar de grens ligt? Je kunt grofweg een scheidslijn trekken tussen wanneer die mensen zich op de openbare weg bevinden en wanneer zij daar niet verkeren."

Verjaring levenslang
Wat is de houdbaarheidsdatum van het bewijsmateriaal, nu dat zo gemakkelijk digitaal kan worden opgeslagen?
"De wet is daar niet nadrukkelijk over, ook niet in het huidige papieren tijdperk. Doorgaans wordt aansluiting gezocht bij de bewaarplicht van vijf jaar bij het notariaat en advocatuur. Ik ben ervoor, dat de verjaringstermijn wordt verlengd tot 50 jaar of levenslang. Hier leg ik nadrukkelijk een link met een wetsvoorstel van het huidige kabinet over de afschaffing van de verjaringstermijn bij moord, doodslag en andere ernstige delicten. Als je levenslang vervolgd kunt worden, moet het bewijsmateriaal -belastend en ontlastend - eveneens zo lang bewaard worden. Dat geldt ook voor het bedrijfsleven!

Vluchtigheid
Overigens heeft de bewaringsplicht niets met digitalisering te maken, meer met informatiebewaring. Het zal zeker de nodige Mb’s gaan kosten. Wel kun je constateren dat digitale documenten sneller met één druk op de knop verwijderd kunnen worden en zodoende sneller verloren gaan, terwijl papier als tastbaar bewijs nog zorgvuldig handmatig moet worden gearchiveerd."

Cyber Crime
Wat betekent het, dat digitalisering sinds het EU-verdrag op Cybercrime, in het strafrecht een eigen plaats heeft gekregen?
"Nederland heeft als lidstaat deze richtlijnen geïmplementeerd in haar wetgeving. Zo kennen we nu computervredebreuk - wat IT-ers hacking noemen - als equivalent van huisvredebreuk. Ook een aantal delicten als sniping, proofing en andere enge Amerikaanse termen - die we keurig vertaald hebben - zijn nu een strafbaar feit in Nederland. In het verlengde van deze implementatie spreek ik mijn zorg uit over de rol van de IT-er bij cybercrime en terrorisme. Ik kan niet vaak genoeg wijzen op de gevaren die een IT-er kan lopen, tot en met het ondersteunen van terroristische aanslagen.

Handlanger
Onbedoeld, onbewust of te goeder trouw? Het gaat om een strafbaar feit. Tussen dat weten en niet-weten ligt een vaag gebied. Als je een computer, software of hardware levert aan bij voorbeeld een moskee, die achteraf contacten blijkt te hebben met een terroristische groepering, zit je strafrechtelijk in de gevarenzone. Het gaat hier om verantwoordelijkheid tot onderzoek vooraf naar de opdrachtgever. Een voorbeeld: als iemand een programma bij je bestelt, waarmee alle overheidsgebouwen te traceren zijn met een bepaalde hoogte of breedte, dan moet er bij je een bel gaan rinkelen. Wanneer later blijkt dat met behulp van het geleverde programma een aanslag op een van die gebouwen is gepleegd en dat was te bevroeden geweest - dan heb je een probleem!"

Dit is een verkorte versie van het betreffende artikel. Een volledige versie kunt u aanvragen bij crommelin@het-interview.nl